Softmax is not Enough (for Adaptive Conformal Classification)
Organizations: School of Computing and Information Systems, Faculty of Engineering and IT The University of Melbourne, Victoria, Australia
Abstract
The merit of Conformal Prediction (CP), as a distribution-free framework for uncertainty quantification, depends on generating prediction sets that are efficient, reflected in small average set sizes, while adaptive, meaning they signal uncertainty by varying in size according to input difficulty. A central limitation for deep conformal classifiers is that the nonconformity scores are derived from softmax outputs, which can be unreliable indicators of how certain the model truly is about a given input, sometimes leading to overconfident misclassifications or undue hesitation. In this work, we argue that this unreliability can be inherited by the prediction sets generated by CP, limiting their capacity for adaptiveness. We propose a new approach that leverages information from the pre-softmax logit space, using the Helmholtz Free Energy as a measure of model uncertainty and sample difficulty. By reweighting nonconformity scores with a monotonic transformation of the energy score of each sample, we improve their sensitivity to input difficulty. Our experiments with four state-of-the-art score functions on multiple datasets and deep architectures show that this energy-based enhancement improves the adaptiveness of the prediction sets, leading to a notable increase in both efficiency and adaptiveness compared to baseline nonconformity scores, without introducing any post-hoc complexity.
Figures & tables
| Method | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100 (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 3.17 0.09 | 0.95 0.00 | 6.91 0.24 | 0.975 0.002 | 13.29 0.44 | 0.99 0.00 | 25.79 1.20 | |
| APS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 3.16 0.08 | 0.95 0.00 | 6.49 0.24 | 0.974 0.001 | 11.48 0.25 | 0.99 0.00 | 22.90 0.82 |
| w/o Energy | 0.90 0.00 | 3.13 0.07 | 0.95 0.01 | 8.17 0.47 | 0.974 0.002 | 16.38 0.81 | 0.99 0.00 | 30.88 1.90 | |
| RAPS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 3.13 0.08 | 0.95 0.00 | 6.18 0.25 | 0.974 0.002 | 11.34 0.32 | 0.99 0.00 | 23.63 0.86 |
| Method | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100-LT ( ) (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 8.44 0.30 | 0.95 0.00 | 17.22 0.55 | 0.973 0.003 | 28.32 0.86 | 0.99 0.00 | 45.10 0.75 | |
| APS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 7.41 0.22 | 0.95 0.01 | 13.30 0.65 | 0.973 0.004 | 21.72 1.27 | 0.99 0.00 | 34.78 1.72 |
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 8.88 0.30 | 0.95 0.00 | 18.54 0.73 | 0.972 0.003 | 30.09 0.94 | 0.99 0.00 | 51.65 1.75 | |
| RAPS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 7.59 0.25 | 0.95 0.01 | 13.26 0.69 | 0.973 0.004 | 22.27 1.24 | 0.99 0.00 | 35.43 1.88 |
| Method | Set Size ID (in distribution) | Set Size OOD (out of distribution) | Set Size ID (in distribution) | Set Size OOD (out of distribution) | |
|---|---|---|---|---|---|
| w/o Energy | 3.17 0.09 | 6.18 0.25 | 6.91 0.24 | 14.91 0.81 | |
| APS | w/ Energy | 3.16 0.08 | 86.76 0.94 | 6.49 0.24 | 93.40 0.53 |
| w/o Energy | 3.13 0.07 | 3.70 0.04 | 8.17 0.47 | 8.95 0.47 | |
| RAPS | w/ Energy | 3.13 0.08 | 5.53 0.07 | 6.18 0.25 | 9.05 0.49 |
| w/o Energy | 2.87 0.09 | 3.78 0.05 | 7.47 0.43 | 8.82 0.46 | |
Appendix figures & tables22 assets
Supplementary material from the paper’s appendix.
Appendix
| Symbol | Meaning |
|---|---|
| Input (feature) vector | |
| Total number of classes | |
| Class label | |
| Pre-softmax logit vector produced by the classifier | |
| Model’s softmax probability for class , Equation 1 | |
| Method | Nonconformity Score | ||
|---|---|---|---|
| LAC / THR ( Sadinle et al., 2019 ) | |||
| Adaptive Scores | APS ( Romano et al., 2020 ) | ||
| RAPS ( Angelopoulos et al., 2021 ) | |||
| SAPS ( Huang et al., 2024b ) |
| APS | RAPS | SAPS | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| w/o Energy | w/ Energy | w/o Energy | w/ Energy | w/o Energy | w/ Energy | ||||||||
| Difficulty | Count | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size |
| 1 to 1 | 15990 | 1.00 | 39.08 | 1.00 | 32.31 | 1.00 | 36.97 | 1.00 | 30.53 | 1.00 | 35.69 | 1.00 | 29.11 |
| 2 to 3 | 2547 | 1.00 | 38.38 | 1.00 | 34.96 | 1.00 | 37.17 | 1.00 | 34.10 | 1.00 | 36.98 | 1.00 | 33.69 |
| 4 to 6 | 638 | 1.00 | 37.86 | 1.00 | 36.46 | 1.00 | 37.32 | 1.00 | 36.29 | 1.00 | 37.35 | 1.00 | 36.02 |
| 7 to 10 | 306 | 1.00 | 37.66 | 1.00 | 37.09 | 1.00 | 37.40 | 1.00 | 37.20 | 1.00 | 37.47 | 1.00 | 36.96 |
| Method | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
| CIFAR-100 (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 2.54 0.06 | 0.95 0.00 | 5.26 0.17 | 0.974 0.001 | 9.50 0.21 | 0.99 0.00 | 21.14 0.74 | |
| LAC | w/ Energy | 0.90 0.01 | 2.52 0.04 | 0.95 0.00 | 5.21 0.15 | 0.974 0.002 | 9.09 0.16 | 0.99 0.00 | 20.65 0.83 |
| ImageNet (ResNet-50) | |||||||||
| w/o Energy | 0.90 0.00 | 1.49 0.01 | 0.95 0.00 | 2.68 0.05 | 0.975 0.001 | 5.48 0.18 | 0.99 0.00 | 14.79 0.80 | |
| Method | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
| CIFAR-100-LT ( , mild imbalance) (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.897 0.007 | 7.04 0.24 | 0.947 0.004 | 12.98 0.49 | 0.973 0.003 | 21.31 0.84 | 0.988 0.002 | 33.97 1.37 | |
| LAC | w/ Energy | 0.897 0.006 | 6.91 0.19 | 0.947 0.005 | 12.68 0.51 | 0.973 0.004 | 20.56 1.01 | 0.989 0.002 | 32.99 0.87 |
| CIFAR-100-LT ( ) (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.900 0.007 | 11.92 0.41 | 0.951 0.003 | 20.75 0.51 | 0.975 0.003 | 30.58 0.68 | 0.990 0.001 | 45.93 1.02 | |
| LAC | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| w/o Energy | w/ Energy | w/o Energy | w/ Energy | ||||||
| Difficulty Level | Count | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size | Cov. | Set Size |
| 1 to 1 | 15990 | 1.00 | 10.77 | 1.00 | 9.24 | 1.00 | 4.34 | 1.00 | 4.25 |
| 2 to 3 | 2547 | 1.00 | 21.47 | 1.00 | 20.61 | 0.99 | 8.86 | 0.99 | 8.78 |
| 4 to 6 | 638 | 0.99 | 32.07 | 0.98 | 32.96 | 0.93 | 13.29 | 0.93 | 13.36 |
| Method | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100-LT ( , mild imbalance) (ResNet-56) | |||||||||
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 14.56 0.46 | 0.95 0.00 | 25.59 0.25 | 0.975 0.003 | 37.56 0.98 | 0.99 0.00 | 55.26 2.49 | |
| APS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 11.86 0.37 | 0.95 0.00 | 21.44 0.52 | 0.975 0.003 | 31.70 0.97 | 0.99 0.00 | 46.40 0.72 |
| w/o Energy | 0.90 0.01 | 15.48 0.47 | 0.95 0.00 | 27.62 0.33 | 0.974 0.003 | 40.87 1.00 | 0.99 0.00 | 60.13 1.86 | |
| RAPS | w/ Energy | 0.90 0.01 | 11.77 0.42 | 0.95 0.00 | 21.57 0.56 | 0.975 0.003 | 31.93 0.98 | 0.99 0.00 | 47.30 1.01 |
| Method | Variant | Cov | Size | MacroCov | Cov | Size | MacroCov |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100-LT ( , mild imbalance) | |||||||
| LAC | Standard | 0.97 0.00 | 21.48 0.86 | 0.97 0.00 | 0.99 0.00 | 34.60 1.77 | 0.99 0.00 |
| Prevalence-Adj. (PAS) | 0.98 0.00 | 22.84 0.99 | 0.98 0.00 | 0.99 0.00 | 36.23 0.98 | 0.99 0.00 | |
| Energy-based | 0.97 0.00 | 21.11 0.79 | 0.97 0.00 | 0.99 0.00 | 33.18 1.44 | 0.99 0.00 | |
| APS | Standard | 0.97 0.00 | 28.61 1.23 | 0.97 0.00 | 0.99 0.00 | 46.37 1.39 | 0.99 0.00 |
| Method | Variant | Cov | Size | MacroCov | Cov | Size | MacroCov |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100-LT ( , mild imbalance) | |||||||
| LAC | Standard | 0.90 0.01 | 7.12 0.26 | 0.90 0.01 | 0.95 0.01 | 13.08 0.55 | 0.95 0.01 |
| Prevalence-Adj. (PAS) | 0.90 0.01 | 7.26 0.30 | 0.90 0.01 | 0.95 0.01 | 13.39 0.60 | 0.95 0.01 | |
| Energy-based | 0.90 0.01 | 6.96 0.23 | 0.90 0.01 | 0.95 0.01 | 12.74 0.54 | 0.95 0.01 | |
| APS | Standard | 0.90 0.01 | 8.48 0.42 | 0.90 0.01 | 0.95 0.01 | 17.55 1.03 | 0.95 0.01 |
| Method | Coverage | Set Size | CovGap | SSCV | Coverage | Set Size | CovGap | SSCV | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| w/o Energy | 0.89 0.00 | 9.13 0.14 | 5.03 0.14 | 0.119 0.015 | 0.95 0.00 | 21.50 0.59 | 3.25 0.12 | 0.124 0.039 | |
| APS | w/ Energy | 0.89 0.00 | 8.65 0.17 | 5.09 0.18 | 0.100 0.00 | 0.95 0.00 | 19.20 0.49 | 3.24 0.10 | 0.087 0.027 |
| w/o Energy | 0.89 0.00 | 9.11 0.18 | 4.98 0.15 | 0.100 0.00 | 0.95 0.00 | 22.03 0.59 | 3.24 0.13 | 0.090 0.024 | |
| RAPS | w/ Energy | 0.89 0.00 | 8.59 0.17 | 4.95 0.19 | 0.112 0.011 | 0.95 0.00 | 19.11 0.47 | 3.22 0.11 | 0.119 0.020 |
| w/o Energy | 0.89 0.00 | 8.92 0.20 | 4.98 0.20 | 0.100 0.00 | 0.95 0.00 | 21.68 0.58 | 3.26 0.14 | 0.060 0.019 | |
| Average Set Size (w/o Energy w/ Energy ) | |||||||
| Regularization Penalty ( ) | |||||||
| 0 | 0.05 | 0.1 | 0.2 | 0.5 | 0.7 | 1.0 | |
| 1 | 14.08 12.88 | 13.11 12.88 | 13.60 12.24 | 14.07 12.61 | 14.30 12.90 | 14.30 12.95 | 14.30 13.00 |
| 2 | 14.09 12.86 | 13.13 12.83 | 13.58 12.34 | 14.05 12.63 | 14.30 12.97 | 14.30 13.05 | 14.30 13.11 |
| 5 | 14.01 12.85 | 13.11 13.06 | 13.61 12.67 | 14.07 12.86 | 14.30 13.22 | 14.30 13.29 | 14.30 13.34 |
| 10 | 14.05 12.90 | 13.13 13.07 | 13.58 13.57 | 14.07 13.46 | 14.29 13.62 | 14.30 13.74 | 14.30 13.82 |
| Family | Coverage | Set Size | Coverage | Set Size | |
|---|---|---|---|---|---|
| LAC | baseline | 0.898 0.002 | 1.487 0.013 | 0.950 0.002 | 2.682 0.039 |
| w/ Energy | 0.898 0.002 | 1.485 0.012 | 0.949 0.002 | 2.680 0.043 | |
| w/ Entropy | 0.898 0.002 | 1.496 0.014 | 0.949 0.002 | 2.696 0.043 | |
| APS | baseline | 0.899 0.002 | 1.605 0.022 | 0.950 0.002 | 4.007 0.164 |
| w/ Energy | 0.899 0.002 | 1.599 0.022 | 0.950 0.002 | 3.842 0.159 | |
| Method | Variant | Set Size | WSC | Set Size | WSC |
|---|---|---|---|---|---|
| APS | w/o Energy | 9.02 0.11 | 0.892 0.00 | 20.98 0.28 | 0.949 0.00 |
| w/ Energy | 8.54 0.18 | 0.893 0.00 | 18.77 0.31 | 0.948 0.00 | |
| RAPS | w/o Energy | 8.99 0.15 | 0.892 0.00 | 21.46 0.27 | 0.950 0.00 |
| w/ Energy | 8.47 0.18 | 0.891 0.00 | 18.65 0.31 | 0.948 0.00 | |
| SAPS | w/o Energy | 8.80 0.15 | 0.891 0.00 | 21.13 0.29 | 0.949 0.00 |
| Method | Comparison | -value | -value | -value | -value |
|---|---|---|---|---|---|
| CIFAR-100 (ResNet-56) | |||||
| APS | w/o vs. w/ Energy | 0.398 | 0.001 | 0.0001 | 0.0001 |
| RAPS | w/o vs. w/ Energy | 0.500 | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 |
| SAPS | w/o vs. w/ Energy | 0.500 | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 |
| ImageNet (ResNet-50) | |||||
| Method | Comparison | -value | -value | -value | -value |
| CIFAR-100-LT ( ) | |||||
| APS | w/o vs. w/ Energy | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 |
| RAPS | w/o vs. w/ Energy | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 |
| SAPS | w/o vs. w/ Energy | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 | 0.0001 |
| CIFAR-100-LT ( ) | |||||
| Accuracy | Average Set Size (w/o Energy w/ Energy ) | ||||
| Model | Top-1 | Top-5 | APS | RAPS | SAPS |
| ResNet152 | 3.82 3.48 | 3.25 3.17 | 2.87 2.83 | ||
| ResNet101 | 3.97 3.70 | 3.60 3.32 | 3.15 3.03 | ||
| ResNet50 | 4.09 3.97 | 4.16 3.84 | 3.70 3.63 | ||
| ResNet34 | 9.86 8.29 | 9.94 7.73 | 9.57 7.41 | ||
| ResNet18 | 14.23 12.06 | 15.16 11.43 | 14.56 10.93 | ||